Farby olejne - historia, skład, właściwości i zasady pracy

Czym są farby olejne?

Farby olejne to farby artystyczne składające się z pigmentu oraz schnącego oleju roślinnego, najczęściej lnianego, szafranowego lub makowego. W przeciwieństwie do farb akrylowych nie schną przez odparowanie wody, lecz utwardzają się stopniowo w wyniku utleniania oleju. Dzięki długiemu czasowi pracy umożliwiają swobodne mieszanie kolorów, wykonywanie płynnych przejść tonalnych oraz nanoszenie poprawek, dlatego od wieków są jedną z najważniejszych technik malarskich.

Farby olejne od stuleci należą do najważniejszych materiałów malarskich. Zachwycają głębią koloru, pozwalają długo pracować z mokrą farbą i dają ogromne możliwości budowania warstw, laserunków oraz impastów. Wymagają jednak znajomości kilku zasad, które wpływają na komfort pracy i trwałość gotowego obrazu.    
  

W skrócie

• Farby olejne były stosowane w Europie już w średniowieczu. Największy rozwój techniki olejnej nastąpił w XV i XVI wieku wraz z rozwojem malarstwa niderlandzkiego i włoskiego.
• Składają się przede wszystkim z pigmentu oraz schnącego oleju, najczęściej lnianego lub szafranowego.            
• Ich największe zalety to intensywne kolory, długi czas pracy i wysoka trwałość.            
• Sposób budowania kolejnych warstw ma duży wpływ na stabilność obrazu.            
• Dobre materiały i prawidłowa technika pozwalają tworzyć prace, które mogą przetrwać wiele pokoleń.          

Historia farb olejnych

Farby olejne w różnych formach były stosowane już w średniowieczu, jednak ich popularność wyraźnie wzrosła w XV wieku. Wcześniej europejscy artyści często posługiwali się temperą, przygotowywaną między innymi z pigmentu i żółtka jaja.    

Technika olejna zyskała uznanie dzięki wszechstronności, bogactwu kolorów, subtelnym przejściom tonalnym oraz wydłużonemu czasowi pracy.    

Początkowo farby przygotowywano ręcznie w pracowniach. Pigmenty ucierano z olejem, a zadanie to często wykonywali uczniowie i pomocnicy mistrza. Rozpowszechnienie metalowej tuby w XIX wieku ułatwiło przechowywanie  gotowych farb i przyczyniło się do rozwoju ich produkcji na większą skalę.

Skład farb olejnych   

Podstawą farby olejnej jest pigment połączony ze schnącym olejem. Najczęściej stosuje się olej lniany, a w wybranych kolorach również jaśniejszy i wolniej schnący olej szafranowy. Rzadziej wykorzystywany jest olej makowy.    

Współczesna produkcja wykorzystuje między innymi młyny walcowe, które dokładnie rozprowadzają pigment w spoiwie. Czas ucierania, ilość i rodzaj oleju dobiera się do właściwości konkretnego pigmentu, ponieważ poszczególne barwniki różnią się chłonnością, wielkością cząstek i wpływem na czas schnięcia.    
       

Charakterystyka farb olejnych

Głębia koloru

Wysoka koncentracja pigmentu i odpowiednio dobrane spoiwo mogą zapewnić dużą intensywność barw, mocne krycie albo przejrzystość potrzebną do wykonywania laserunków. Olej wpływa na sposób odbijania i załamywania światła, dzięki czemu kolory mogą wydawać się głębokie i nasycone.    
   

Wydłużony czas pracy

Farby olejne pozostają mokre znacznie dłużej niż farby akrylowe. W zależności od pigmentu, grubości warstwy, użytego medium i warunków w pracowni powierzchnia może schnąć od około dwóch dni do kilku tygodni. Pozwala to długo mieszać kolory, łagodnie modelować formy i wykonywać poprawki.    
   

Stabilność w tubce

Dobrze przygotowana farba powinna długo zachowywać jednorodną konsystencję. Niewielkie wydzielenie oleju nie zawsze oznacza wadę, jednak wyraźne rozwarstwienie, grudki lub nietypowa zmiana konsystencji mogą utrudniać pracę i świadczyć o niewłaściwym przechowywaniu albo słabszej jakości produktu.    
   

Trwałość obrazu

Prawidłowo przygotowana i nałożona farba tworzy stabilną warstwę. Jej trwałość zależy jednak nie tylko od jakości materiałów, lecz także od przygotowania podłoża, budowy obrazu, warunków schnięcia, przechowywania i ekspozycji.    
   

Najważniejsze właściwości farb olejnych      

Kilka słów o schnięciu farb olejnych

Farby olejne nie schną przez odparowanie wody. Utwardzają się przede wszystkim w wyniku utleniania i polimeryzacji oleju. Tlen z powietrza stopniowo reaguje ze spoiwem, prowadząc do powstania zwartej warstwy malarskiej.    

Proces ten wymaga czasu. Niewłaściwie dobrane rozpuszczalniki, nadmierne rozcieńczenie farby lub błędy w budowaniu kolejnych warstw mogą osłabić powstającą powłokę.    

Powierzchnia farby olejnej może być sucha w dotyku po około dwóch do czternastu dniach, zależnie od grubości warstwy, użytych pigmentów i mediów. Bardzo cienkie warstwy, takie jak laserunki, mogą wyschnąć szybciej, niekiedy już po jednej lub dwóch dobach. Kolejną warstwę zazwyczaj nakłada się wtedy, gdy poprzednia nie jest lepka i jest dostatecznie stabilna.    

Pełne utwardzanie obrazu trwa znacznie dłużej — od wielu miesięcy do kilku lat. Werniks końcowy najczęściej nakłada się po co najmniej kilku miesiącach, zgodnie z zaleceniami producenta werniksu i z uwzględnieniem grubości warstw. Bardzo grube impasty wymagają dłuższego czasu. Werniks retuszerski może być stosowany wcześniej.    

Porada eksperta

Nie rozcieńczaj farb olejnych nadmierną ilością rozpuszczalnika. Zbyt mocno rozcieńczona warstwa może zawierać za mało spoiwa i słabiej związać się z podłożem. Rozpuszczalnik stosuj oszczędnie, szczególnie w pierwszych warstwach, a w kolejnych stopniowo zwiększaj udział medium olejnego, zgodnie z zasadą „tłuste na chudym”.    
       

Cztery najważniejsze zasady trwałego malarstwa olejnego

1. Nie dodawaj zbyt dużej ilości rozpuszczalnika. Nadmierne rozcieńczenie osłabia strukturę warstwy malarskiej i może utrudniać jej prawidłowe związanie z podłożem.            
2. Korzystaj z oczyszczonych rozpuszczalników dobrej jakości. Zanieczyszczenia mogą niekorzystnie wpływać na schnięcie i trwałość farby.            
3. Nie używaj starej lub utlenionej terpentyny. Przechowuj ją w szczelnie zamkniętym opakowaniu, z dala od światła, ciepła i źródeł zapłonu.            
4. Przestrzegaj zasad „tłuste na chudym” oraz „grube na cienkim”. Kolejne warstwy powinny schnąć w sposób ograniczający naprężenia i ryzyko pękania obrazu.          

Najczęstsze błędy w malarstwie olejnym

• Nadmierne rozcieńczanie farb rozpuszczalnikiem.      
• Malowanie kolejnych warstw bez zachowania zasady „tłuste na chudym”.            
• Korzystanie z niskiej jakości lub zanieczyszczonych rozpuszczalników.            
• Używanie starej albo utlenionej terpentyny.      
• Nakładanie grubej warstwy farby na świeżą, cienką i niestabilną warstwę.            
• Malowanie na nieprawidłowo przygotowanym lub nadmiernie chłonnym podłożu.            
• Przyspieszanie schnięcia obrazu intensywnym ciepłem.      
• Nieprawidłowe zamykanie i przechowywanie tubek z farbami.          

Jak zacząć i co kupić na początek?

Na początku nie trzeba kupować kilkudziesięciu kolorów ani wielu mediów. Lepiej wybrać kilka dobrych produktów, które pozwolą poznać podstawowe możliwości techniki olejnej.    

Checklista – podstawowy zestaw do malowania farbami olejnymi

☐ Farby olejne

☐ Medium do farb olejnych

☐ Rozpuszczalnik— opcjonalnie, jeśli planujesz z niego korzystać                

☐ Pędzle     

☐ Podłoże malarskie: podobrazie, tablica malarska lub blok do farb olejnych             

☐ Paleta do mieszania kolorów              

☐ Szmatki lub ręczniki papierowy

Dodatkowe akcesoria 

☐ Szpachelki        

☐ Pojemnik do czyszczenia pędzli                

☐ Medium przyśpieszające wysychanie    

☐ Środek do mycia pędzli

☐ Sztaluga

☐ Fartuch

☐ Kaseta na farby i narzędzia

Polecana podstawowa paleta kolorów

• biel tytanowa,      
• żółcień ciepła,      
• żółcień chłodna,      
• czerwień ciepła,      
• czerwień chłodna,      
• błękit ultramarynowy,      
• błękit chłodny, na przykład ftalowy,      
• umbra palona.    

Z takiej palety można uzyskać szeroką gamę barw, a jednocześnie nauczyć się świadomego mieszania kolorów.    

Jakie farby wybrać?

Początkujący

Polecamy serie z dobrą jakością pigmentów i rozsądną ceną, dzięki którym nauczysz się techniki bez dużych kosztów.  

Student

Dobry kompromis między ceną a jakością - sprawdzą się podczas intensywnej nauki i większej liczby prac.  

Profesjonalista

Najwyższa koncentracja pigmentów, najlepsza światłotrwałość i szeroka gama kolorystyczna do wymagających projektów.

Czym różni się farba olejna od farby akrylowej?  

Jak rozpoznać wadliwą farbę?     

Jeśli farba ma nietypowy, nieprzyjemny zapach, pojawiają się w niej grudki lub zbrylony pigment, a jej składniki wyraźnie się rozwarstwiają, może to oznaczać, że produkt jest wadliwy. Czasami na etapie produkcji lub przechowywania mogą wystąpić nieprawidłowości. Takie sytuacje się zdarzają, dlatego nie wahaj się złożyć reklamacji. Wadliwa farba powinna zostać wymieniona przez sprzedawcę lub producenta zgodnie z obowiązującą procedurą reklamacyjną.      

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy można malować olejami w mieszkaniu?     

Tak, pod warunkiem dobrej wentylacji, bezpiecznego przechowywania materiałów oraz ograniczenia użycia rozpuszczalników. Szmatki zabrudzone olejem należy przechowywać i usuwać zgodnie z zasadami bezpieczeństwa, ponieważ mogą się nagrzewać podczas utleniania.   

Czy farby olejne są toksyczne?      

Bezpieczeństwo zależy od składu konkretnego koloru i używanych mediów. Niektóre pigmenty zawierają związki kadmu, kobaltu lub innych metali, dlatego należy czytać etykiety, unikać kontaktu z ustami i oczami, nie jeść podczas pracy oraz dokładnie myć ręce. Szczególnej ostrożności wymagają rozpuszczalniki.  

Czy farby olejne są odpowiednie dla początkujących?      

Tak. Wymagają poznania kilku zasad technicznych, ale długi czas schnięcia pozwala spokojnie mieszać kolory, modelować formy i poprawiać fragmenty obrazu.      

Czy trzeba używać rozpuszczalnika lub terpentyny?      

Nie. Można malować farbą prosto z tuby albo korzystać z odpowiednich olejów i mediów bezrozpuszczalnikowych. Tradycyjna terpentyna nie jest obowiązkowa.      

Czy farby olejne intensywnie pachną?      

Same farby mają zwykle łagodny, charakterystyczny zapach oleju. Najbardziej intensywnie pachną rozpuszczalniki, zwłaszcza terpentyna. Rozpuszczalnik bezzapachowy również może wydzielać lotne związki, dlatego zawsze trzeba zapewnić dobrą wentylację i przestrzegać informacji zamieszczonych na etykiecie.         

Czy dzieci mogą malować olejami?      

Farby olejne nie są najlepszym wyborem dla małych dzieci. Ze względu na materiały pomocnicze, sposób czyszczenia narzędzi i konieczność zachowania zasad higieny bezpieczniejsze bywają farby wodne. Starsza młodzież może pracować z olejami pod nadzorem osoby dorosłej i zgodnie z oznaczeniami konkretnych produktów.      

Jak myć pędzle po farbach olejnych?      

Najpierw dokładnie usuń nadmiar farby szmatką lub ręcznikiem papierowym. Następnie umyj pędzel mydłem do pędzli albo delikatnym mydłem w letniej wodzie. Zaschnięta farba może wymagać specjalnego preparatu do czyszczenia.      

Czy można malować bez rozpuszczalnika?      

Tak. Wielu artystów używa farby prosto z tuby albo stosuje media bezrozpuszczalnikowe. Sam olej lniany również może być używany jako dodatek, ale jego nadmiar wydłuża schnięcie, zwiększa połysk i może sprzyjać żółknięciu jasnych warstw.     

Jak długo schnie pierwszy obraz?      

Cienkie warstwy mogą być suche w dotyku po dwóch–siedmiu dniach, a grubsze fragmenty po kilku tygodniach. Czas zależy od pigmentów, mediów, temperatury, wentylacji i grubości farby. Pełne utwardzenie trwa znacznie dłużej.

Dlaczego farby olejne schną tak długo?      

Olej nie wysycha przez odparowanie wody. Utwardza się w reakcji z tlenem, dlatego proces trwa od kilku dni do wielu tygodni, a pełne dojrzewanie warstwy jeszcze dłużej.      

Jak długo schnie obraz olejny?      

Cienka warstwa może być sucha w dotyku po kilku dniach, natomiast grube warstwy i impasty potrzebują znacznie więcej czasu. Pełne utwardzanie obrazu może trwać wiele miesięcy lub dłużej.      

Czy można przyspieszyć schnięcie farb olejnych?      

Tak. Można użyć medium alkidowego lub innego preparatu przyspieszającego schnięcie. Produkt należy stosować oszczędnie  i zgodnie z instrukcją producenta.      

Czy farby olejne zawsze są błyszczące?      

Nie. Stopień połysku zależy między innymi od pigmentu, ilości spoiwa, medium, chłonności podłoża i rodzaju końcowego werniksu.      

Po przeczytaniu tego artykułu powinieneś wiedzieć:

✔ czym są farby olejne

✔ dlaczego schną długo

✔ czym różnią się od akryli

✔ co kupić

✔ jakich błędów unikać

✔ jak bezpiecznie pracować
   

Przeczytaj także

Zastosowanie pigmentów w malarstwie – krycie, transparentność i mieszanie kolorów

Jak dobrać pędzle? Poradnik dla początkujących

Farby olejne wodorozcieńczalne - czym są i czy warto po nie sięgać?